Kleszcz pospolity

Ixodes ricinus, (Linnaeus, 1758)

Kleszcz pospolity jest najczęstszym gatunkiem kleszczy w Polsce. Rozprzestrzeniony jest w niemal calej Europie (poza terenami bezleśnymi), w pólnocno-zachodniej Afryce, Azji Mniejszej i niektórych częściach zachodniej Syberii.
Siedlisko. Kleszcze pospolite występują w wilgotnych lasach, przede wszystkim w lasach mieszanych i liściastych. Wskaźnikiem obecności tego kleszcza może być roslinność hydrofilna, np. szczawik, czarna jagoda, mech rokitnik, płonnik, paproć, jodly i dęby oraz na mokrych pastwiskach olchy i brzozy. Kleszcze spotkać można także w parkach, na skwerach i na dzialkach oraz w innych miejscach, w których spelnione sa dwa podstawowe warunki- wysoka wilgotność (od 75-100%) i obecność żywiciela.

Cechy morfologiczne

Ciało owalne, zweżające sie ku przodowi. Głodna samica ma długość od 2,9-3,5 mm i szerokość od 1,5-2 mm, zaś najedzona dlugość siegajaca nawet do 12 mm. Tarczka grzbietowa z licznymi porami jest ciemnobrązowa. Barwa pozostałej części ciała jest czerwona; zmienia sie w trakcie żerowania od biało-szarej przez brunatno-fioletową do brązowej. Otwór płciowy znajduje się na wysokosci IV pary bioder. Od przodu otacza go bruzda płciowa. Otwór odbytowy leży w tylnej części; bruzda odbytowa jest łukowato wygięta przed odbytem.
Gnatosoma jest wydłużona. Zęby pokrywaja hypostom niemal na calej powierzchni. Koronę hypostomu tworzą małe ząbki, poniżej których położone są większe zaostrzone zęby (typ uzebienia 4/4).
Samiec ma dlugość od 1,5-2,6 mm i szerokość od 1,2-1,5 mm. Tarczka grzbietowa, położona na niemal calej powierzchni grzbietowej, jest ciemnobrazowa i blyszczaca. Na brzusznej stronie ciala znajduja sie tarczki brzuszne. Korona hypostomu sklada sie z kilku rzedów malych ząbków. Zęby boczne są duże i zwiekszają się od góry do dolu hypostomu. Inne zęby są znacznie mniejsze i tępo zakończone.
Nimfa jest podobna do samicy. Różni się przede wszystkim wielkością (jest mniejsza), brakiem otworu płciowego, budową hypostomu (korona zbudowana z pojedyńczych małych zębów; największe są zęby boczne) oraz położeniem i rodzajem szczecin.
Larwa o długości od 0,5-0,8 mm. Hypostom ma ksztalt lancentowaty z wcięciem na szczycie. Uzebienie typu 3/3.

Cechy biologiczne.

Kleszcz pospolity należy do kleszczy trójżywicielowych, których każde stadium rozwojowe (larwa, nimfa i samica) ssie krew innego żywiciela, jeden raz przed przekształceniem się w następną postać (w przypadku larw i nimf) lub w przypadku samic- przed złożeniem jaj. Samce nie pobierają krwi. Żywicielami mogą być niemal wszystkie gatunki lądowych kręgowców, w tym czlowiek. Cykl rozwojowy kleszcza pospolitego trwa w naszej strefie klimatycznej kilka lat (ok. 3 lata i dłużej), zależnie od warunków środowiskowych.
Najaktywniejsze są kleszcze w godzinach rannych (okolo 8) oraz popołudniowych i w nocnych (od godziny 15- 24), ale moga atakować także w innych porach dnia. Kleszcze te charakteryzuje sezonowa aktywność, która zależy od warunków środowiskowych. W Polsce rozpoczyna się od połowy kwietnia (czasem wcześniej, nawet w marcu) i trwa do poczatku listopada z dwoma szczytami- pierwszym od maja do połowy czerwca, drugim we wrześniu. Po upalnych latach może nie pojawić sie szczyt aktywności jesiennej. Przyjmuje się, że dojrzale postacie sa aktywne już w temperaturze 50C, zaś nimfy w temperaturze 80C. Larwy napadają na żywicieli od maja do września, najczęściej w czerwcu, lipcu i sierpniu.

Znaczenie medyczne.

W miejscu przyczepienia kleszcza pojawiają się zmiany skórne, zazwyczaj zaczerwienienie i opuchlizna, która może rozszerzać się na okoliczne części ciała. U osób doroslych I. ricinus mogą przyczepiać się na całym ciele, najcześciej jednak atakują nogi, pośladki, pachwiny i brzuch. U dzieci aż w 70% przypadków kleszcze przyczepiają się na głowie i w okolicy głowy (za uszami, na granicy wlosów i szyi). Toksyny kleszcza pospolitego mogą spowodować bóle głowy i ogólne złe samopoczucie. Mogą być także przyczyną porażenia kleszczowego (patrz szkodliwość kleszczy).
I. ricinus jest wektorem i rezerwuarem licznych wirusów, bakterii, a także pierwotniaków, m.in. wirusów kleszczowego zapalenia mózgu (TBE), wirusów choroby skokowej owiec (LI), krymsko-kongijskiej gorączki (CCHF), wirusów z grupy Uukuniemi i Kemerowo, riketsji i innych bakterii: Rickettsia slovaca, Coxiella burnetii, Borrelia burgdorferi, Anaplasma phagocytophila, Salmonella entridis, Francisella tularensis, Listeria monocytogenes, Brucella malitiens i pierwotniaków z rodzaju Theileria i Babesia.