Obrzeżek gołębi

Argas reflexus,
(Fabricius, 1794)

Obrzeżek gołębi jest najgroźniejszym roztoczem synantropijnym, który zagraża człowiekowi w jego mieszkaniach. Jest rozprzestrzeniony w Europie Zachodniej, Środkowej i Południowej. Zasięg geograficzny tego obrzeżka sięga do Bliskiego Wschodu.

Siedlisko

Obrzeżki gołębie bytują w bezpośrednim sąsiedztwie człowieka na strychach, poddaszach i wieżach kościołów. Ukrywają się w szparach w ścianach, futrynach oraz pod różnymi przedmiotami znajdującymi się na strychach (np. pudełkami, kamieniami, starymi meblami). Z kryjówek wychodzą w poszukiwaniu żywiciela. W przypadku braku lub niedostatecznej liczby gołębi obrzeżki przechodzą do mieszkań przez szpary w ścianach i oknach, przez otwarte okna i drzwi balkonowe oraz przez kanaly wentylacyjne. W mieszkaniach gromadzą się w różnego rodzaju szparach w podlodze, ścianach, pod parapetami, pod progami i tapetami, oraz w szczelinach w meblach.

Cechy morfologiczne

Samica ma dlugość od 4-10,3 mm i szerokość od 3,9-7,2 mm, zaś samiec dlugość od 4,5-8,0 mm i szerokość od 2,9-5,5 mm. Dyski sa polożone promieniście na całej powierzchni po stronie grzbietowej i w tylnej części ciała na stronie brzusznej. Obrzeże na krawędzi ciała zbudowane jest z fałdek o kształcie prostokątów. Otwór płciowy u samicy jest w postaci szczeliny, zaś u samca w postaci owalnego otworu przykrytego schitynizowaną plytką. Hypostom jest szeroko zaokraglony na wierzchołku, zbudowany z korony tworzonej przez zęby 2/2-3/3 ulożone w pięć poprzecznych rzędów i z trzonu, na którym występuje w poprzecznych rzędach 5 par dużych ostro zakończonych zębów 2/2, 2/2, 1/1 oraz 8-9 rzędów zębów 4/4 w kształcie łusek.
Nimfy (od 2-4 stadiów) sa podobne do postaci doroslych, ale nie mają otworu płciowego. Poszczególne stadia nimfalne różnią się przede wszystkim wielkością, liczbą szczecinek i stopniem rozwoju otworu płciowego.
Larwy sa owalne lub prawie okragłe o długości od 0,72-0,93 mm i szerokości od 0,68-0,94 mm z owalną plytką zweżajacą sie ku przodowi na stronie grzbietowej.

Cechy biologiczne

Żywicielami sa gołębie, sporadycznie inne gatunki ptaków (jaskólki skalne, gawrony, pójdzki, wróble). W przypadku braku gołębi obrzeżki atakują także ludzi. Najcześciej napadają na człowieka stadia dojrzale i nimfy, rzadko larwy. Po pobraniu krwi żywiciela larwy, nimfy i postacie dojrzale chowają się głęboko w zaciemnionych szczelinach, gdzie po pewnym czasie samice skladaja jaja, zaś stadia młodociane przeksztalcają w następne postacie rozwojowe. Wygłodniale wychodzą w nocy ze swoich kryjówek w poszukiwaniu nowego żywiciela. Osobniki dojrzale i nimfy pobierają krew krótko od 0,5-1 godziny, zawsze o zmroku lub w nocy, kilkakrotnie w ciagu życia. Larwy żerują dłużej ok. 8 dni. Obrzeżki są aktywne od wczesnej wiosny (od marca) do października. Początek okresu aktywności wiaże się ze wzrostem temperatury otoczenia. Najbardziej agresywne są obrzeżki wygłodniałe po zimowej diapauzie. Warunkiem niezbędnym do rozwoju tego kleszcza jest także odpowiednia wilgotność w jego siedlisku. Obrzeżek gołębi preferuje wilgotność od 10-75%. Caly rozwój tego gatunku przebiega przez 2 lata i 269 dni. Wystepuja w nim takie stadia jak: jajo, larwa, nimfy (2-4 stadia) i postacie dorosle (samiec, samica).

Znaczenie medyczne

Ślina obrzezków wprowadzana podczas pobierania krwi wywoluje silne reakcje miejscowe i ogólne. W miejscu zerowania pojawia sie bladoczerwona plamka krwotoczna o srednicy 1 mm, a nastepnie bialy pecherzyk. Wokól wystepuje silne zaczerwienienie. Jednoczesnie pojawia sie silna opuchlizna, rozszerzajaca sie na okoliczne czesci ciala. Obserwowano opuchlizne calej reki, a nawet polowy ciala po ukluciach obrzezków w ramie. Uklucie w policzek moze spowodowac opuchniecie nie tylko twarzy, ale tez jamy nosowo-gardlowej, co utrudnia polykanie i oddychanie. Zmiany skórne utrzymuja sie od kilku godzin do 1,5 roku w zaleznosci od wrazliwosci osobniczej czlowieka i stadium atakujacego obrzezka. W miejscach uszkodzenia skóry moze dochodzic do infekcji bakteryjnych, co komplikuje obraz kliniczny. Zmianom miejscowym towarzysza reakcje ogólne, takie jak: dusznosc, przyspieszenie tetna i oddechu, zawroty i bóle glowy, omdlenia, zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego objawiajace sie bólami brzucha i biegunkami. Wystepuje takze podwyzszona temperatura do 390C, podenerwowanie, niepokój, brak apetytu, nudnosci, zawroty i bóle glowy, przyspieszenie tetna i oddechu, dusznosc, a nawet utrata przytomnosci. Znane sa przypadki wstrzasu anafilaktycznego po ukluciach obrzezków, który moze zakonczyc sie smiercia.
Obrzezki moga utrzymywac i przenosic wirusy i bakterie, ale ich rola w krazeniu w przyrodzie tych drobnoustrojów chorobotwórczych jest niedostatecznie poznana. Obserwacje prowadzone we Wloszech sugeruja, ze obrzezek moze byc wektorem kretków Borrelia burgdorferi, wywolujacych borelioze z Lyme. Moze takze przenosic wirusy Tahyna i West Nile wywolujacych goraczke zachodniego Nili oraz wirusy kleszczowego zapalenia mózgu. Z obrzezków wyizolowano wirusy z grupy Uukuniemi i wirusy Quaranfil.