Szkodliwość kleszczy

Szkodliwość kleszczy

Kleszcze są najgroźniejszymi pasożytami zewnętrznymi człowieka i zwierząt oraz po komarach najważniejszymi przenosicielami (wektorami) i rezerwuarami wielu czynników chorobotwórczych wywołujących choroby zakaźne. Szkodliwość kleszczy wynika z bezpośrednich skutków ich pasożytowania (zmiany miejscowe i ogólnoustrojowe, porażenie kleszczowe) oraz z przenoszenia czynników wielu chorób wywołanych przez wirusy, m.in. środkowoeuropejskiego kleszczowego zapalenia mózgu, zapalenia mózgu Prowassan, choroby skokowej owiec, bakterie (borelioza z Lyme, erlichioza, tularemia), w tym riketsje (plamista gorączka Gór Skalistych, plamista gorączka śródziemnomorska, syberyjska gorączka plamista, gorączka Q i pierwotniaki (m.in. babeszjoza).

Porażenie kleszczowe. 
Występuje na całym świecie, endemicznie na południowo-wschodnich i północno-zachodnich obszarach USA i w południowo-zachodniej Kanadzie. Największą rolę w wywoływania porażenia kleszczowego u ludzi odgrywają Dermacentor variabilis w południowych i wschodnich regionach USA, Dermacentor andersoni w północno-zachodniej części USA i południowo-zachodniej Kanadzie oraz Ixodes holocyclus na wybrzeżach Australii. Spośród gatunków kleszczy rozpowszechnionych w Europie neurotoksyny wytwarzają Ixodes ricinus, I. hexagonus, Haemaphysalis inermis, H. punctata, Hyalomma marginatum i Rhipicephalus sanguineus z rodziny Ixodidae oraz Argas persicus i Argas reflexus z rodziny Argasidae.
Objawy. Okres inkubacji porażenia kleszczowego trwa od 3-7, najczęściej 5 dni. Pierwszymi objawami są: złe samopoczucie, zmęczenie, gwałtowne bóle głowy i chlustające wymioty. Następnie pojawiają się porażenia w obrębie kończyn dolnych. Po 1-2 dniach porażenie obejmuje górne części ciała, tj. tułów, ręce, plecy i twarz. Występuje brak koordynacji ruchowej, ataksja i osłabienie mięśniowe. Pacjenci nie mogą utrzymać wyprostowanej pozycji, chodzić i poruszać rękami. W porażeniu kleszczowym mogą występować także trudności w połykaniu, żuciu, mówieniu, oddychaniu i oczopląs, nieraz tachykardia i tachypnea. Temperatura ciała jest zwykle normalna, czasem tylko wzrasta do 37,80C.
Zapobieganie. Szybkie usunięcie kleszcza ze skóry zapobiega wprowadzeniu dużej ilości toksyn w czasie ssania krwi przez te pasożyty. Po 1-3 dniach po wyjęciu kleszcza ustępują wszystkie objawy porażenia. W nielicznych przypadkach objawy utrzymywały się dłużej niż 7 dni.

Środkowoeuropejskie kleszczowe zapalenie mózgu(wczesnoletnie kleszczowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, odkleszczowe zapalenie mózgu)
Rozprzestrzenione jest na obszarze od Skandynawii przez kraje Europy aż po Ural. W Polsce choroba wywołana jest przez flawiwirusa z rodziny Togaviridae. Mogą jednak pojawić się zakażenia importowane. Najważniejszym wektorem tych wirusów jest kleszcz pospolity. Wektorem rosyjskiego wczesnoletniego kleszczowego zapalenia mózgu (RSSE) na obszarze Rosji jest Ixodes persulcatus.
Szacuje się, że wirusami kleszczowego zapalenia mózgu zakażonych jest od 0,07-4,1% kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus) na terenie Europy. Człowiek zakaża się wirusem kleszczowego zapalenia mózgu w czasie żerowania. Wirus ten może wniknąć także podczas wtarcia odchodów zakażonego kleszcza, spożycia zainfekowanego mleka i jego produktów. Po 2-28 dniach po zakażeniu w pierwszej fazie choroby występują objawy grypopodobne: gorączka do 380C, bóle mięśni i stawów oraz nieżyty górnych dróg oddechowych. Ustępują one po około 1-9 dniach i ponownie pojawiają się w II fazie: gorączka do 400C, zaburzenia świadomości, śpiączka, zaburzenia psychiczne, oczopląs, światłowstręt, bóle i zawroty głowy oraz wymioty. W ciężkim przebiegu choroby obserwuje się objawy zapalenia opon mózgowych i mózgu. Choroba może kończyć się trwałymi uszkodzeniami nerwów czaszkowych VII, VIII i III, rozwojem zespołu parkinsonowskiego, padaczki, stanów depresyjnych, bólami głowy itp. Od 1-5% zachorowań na odkleszczowe zapalenie mózgu kończy się zgonem. W Rosji śmiertelność sięga nawet 20-30%.
Rozpoznanie opiera się na wywiadzie epidemiologicznym (potwierdzenie faktu ukłucia przez kleszcza), objawach klinicznych i wykryciu swoistych przeciwciał w klasie IgM lub wykazaniu wzrostu miana przeciwciał. W płynie mózgowo-rdzeniowym obserwuje się pleocytozę i zwiększony poziom białka (od 50-200 mg/dl).

Borelioza z Lyme
Borelioza z Lyme jest przewlekłą chorobą wieloukładową wywołaną przez antygeny krętków Borrelia burgdorferi s.l. Człowiek zakaża się krętkami podczas ukłucia kleszcza lub wtarcia jego wydalin lub fragmentów ciała w miejscu uszkodzenia skóry. Do zakażenia człowieka dochodzi zazwyczaj dopiero po 24-48 godzinach od momentu przyczepienia się kleszcza do skóry żywiciela. W Europie głównym przenosicielem krętków jest Ixodes ricinus i Ixodes persulcatus, zaś w Ameryce Północnej � Ixodes scapularis. Stopień zakażenia kleszczy jest różny i waha się w dużych granicach od 2,9-ok. 60% populacji.
Objawy. Borelioza ma przebieg trójfazowy. W fazie wczesnej zlokalizowanej trwającej do miesiąca od początku infekcji występuje łagodny odczyn zapalny, który jest przyczyną rumienia wędrującego. Rumień wędrujący obserwuje się u 60-90% pacjentów od 3-30 dnia po zakażeniu. Faza wczesna rozsiana występuje w czasie przemieszczania się krętków. Wielonarządowe objawy pojawiają się w momencie dotarcia krętków wraz z krwią i chłonką do odległych narządów (serce, stawy, OUN). U 60-80% nieleczonych pacjentów rozwija się zapalenie stawów, które u 10% przechodzi w postać przewlekłą.
W drugiej fazie choroby charakterystyczne są objawy neurologiczne (bóle głowy bez zmian zapalnych w płynie mózgowo-rdzeniowym, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, porażenia nerwów czaszkowych). Może pojawiać się niedosłuch lub utrata słuchu oraz uszkodzenia narządu wzroku. W sercu stwierdza się zapalenie mięśnia sercowego, zapalenie osierdzia i kardiomopatia.
Faza późna lub zaawansowana rozpoczyna się po miesiącu lub nawet po latach po zakażeniu. Występują wówczas zmiany w układzie stawowo-mięśniowym, nerwowym i zmiany skórne o charakterze przewlekłym.
Rozpoznanie opiera się o wywiad epidemiologiczny, obraz kliniczny i badania serologiczne. Po zaobserwowaniu zmian skórnych lub innych objawów po ukłuciu kleszcza należy bezzwłocznie udać się do lekarza.

Anaplazmoza
Ludzka erlichioza granulocytarna (HGE) wywołana jest przez bakterie Anaplasma phagocytophilum. Wektorami tej bakterii w Europie są Ixodes ricinus, zaś w Ameryce Amblyomma americanum, Dermacentor variabilis, Ixodes scapularis i Rhipicephalus sanguineus. W Polsce badania nad stopniem zakażenia kleszczy tymi bakteriami rozpoczęto przed kilku laty. Dane na ten temat są więc bardzo fragmentaryczne. Np. w powiecie starachowickim 13,1% kleszczy zakażonych jest tymi bakteriami, w Puszczy Białowieskiej- 16%, w województwie lubelskim- u 11%, zaś w województwie zachodniopomorskim u 20,9% kleszczy Ixodes ricinus.
Człowiek zaraża się w czasie żerowania kleszczy. Bakterie atakują komórki układu krwiotwórczego i siateczkowo-śródbłonkowego, w których tworzą morule. Po rozpadzie zainfekowanej komórki bakterie z krwią dostają się do różnych narządów. Zmiany chorobowe wiążą się z lokalizacją bakterii. Mogą pojawiać się nacieki limfo-histiocytarne w nerkach, sercu, oponach, mózgu i płucach.
Objawy. Ludzka erlichioza jest chorobą wieloukładową. Dominują w niej objawy grypopodobne i zaburzenia świadomości. Mogą pojawić się zaburzenia nerek, serca i OUN. Śmiertelność wynosi od 2-10%.
Po wystąpieniu w/w objawów i wywiadzie epidemiologicznym (potwierdzenie ukłucia kleszcza) zaleca się wykonanie testów serologicznych.

Gorączka Q
Gorączka Q, zwana także atopowym zapaleniem płuc, powoduje riketsja Coxiella burnetii rozpowszechniona na całym świecie, której rezerwuarem jest bydło rogate, owce i kozy. Patogenne riketsje wydalane są w mleku, moczu i kale tych zwierząt.
Człowiek zaraża się najczęściej drogą kropelkową w wyniku wdychania riketsji z unoszącymi się cząstkami kurzu w miejscu przebywania zwierząt, a także podczas ukłucia kleszczy, które są przenosicielami tej riketsji. W województwie kieleckim i tarnobrzeskim 0,19% samic Ixodes ricinus zainfekowanych jest Coxiella burnetii.
Objawy. Gorączka Q może przebiegać objawowo lub bezobjawowo. Najczęściej rozwija się w okresie 2-3 tygodni po zakażeniu. W ostrych przypadkach pojawiają się nagle objawy rzekomogrypowe i gorączka. Podwyższona temperatura utrzymuje się przeważnie przez 1-2 tygodni. U 30-50% osób rozwija się odoskrzelowe zapalenie płuc. Choroba w postaci przewlekłej może trwać nawet dłużej niż 6 miesięcy. Rokowanie w takim przebiegu jest poważne. Powikłaniem jest zapalenie wsierdzia. Śmiertelność wynosi od 1-2%.
Rozpoznanie opiera się na objawach klinicznych i wywiadzie epidemiologicznym. Potwierdzają je testy serologiczne, które pozwalają na wykrycie przeciwciał przeciw Coxiella burnetii.

Babeszjoza
Babeszjoza, zwana również piroplazmozą, jest często spotykaną chorobą zwierząt dzikich i domowych. Wywołują ją pierwotniaki z rodzaju Babesia. W Europie czynnikiem babeszjozy u ludzi jest najczęściej B. divergens, zaś w Ameryce Północnej B. microti. Człowiek zaraża się w czasie pobierania krwi przez kleszcze, głównie Ixodes ricinus (w Europie), Ixodes scapularis (w Ameryce Północnej) oraz przedstawicieli rodzajów Rhipicephalus i Boophilus.
Objawy. Przebieg babeszjozy jest różny. Najczęściej występuje gorączka, dreszcze i bóle mięśniowe. Ponadto obserwuje się powiększenie wątroby i śledziony oraz niedokrwistość hemolityczną. Śmiertelne przypadki obserwuje się zazwyczaj u osób z niedoborami immunologicznymi lub po usunięciu śledziony.
Rozpoznanie babeszjozy najczęściej potwierdza się podczas badania rozmazów krwi obwodowej, w którym wewnątrz erytrocytów wykrywa się postacie pierwotniaka. Wynik pozytywny potwierdza się testem immunofluorescencji pośredniej (IFA) lub testem ELISA. Do rozpoznawania babeszjozy stosuje się także techniki biologii molekularnej PCR.
Zachorowaniom na babeszjozę zapobiega się przez zabezpieczeni przed atakami kleszczy.